ರಾಮಾಯಣ ರಸಯಾನ 12

ಪ್ರತಿಭೆ– ಪ್ರಜ್ಞೆಗಳ ಸಂಗಮವೇ ಕವಿ

ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಶ್ಲೋಕದ ಬಗ್ಗೆಯೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿಮಹರ್ಷಿಯ ಚಿಂತನೆ ನಡೆದಿದೆ. ಕವಿಯಾದವನಿಗೆ ಕಾವ್ಯವಸ್ತುವಿನ ದರ್ಶನವಾದರೆ ಹೇಗೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಲೋಕರೂಢಿಗಿಂತಲೂ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಅಂದಿನ ನಡೆ ಉದಾಹರಣೆಯಂತಿದೆ.

ಚಿತ್ರ: ಬಿ.ಕೆ.ಎಸ್‌. ವರ್ಮಾ

ಹಕ್ಕಿಯನ್ನು ಕೊಂದ ಬೇಡನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಒದಗಿದ ಸಂವೇದನೆ ಎಂದರೆ ಕರುಣೆ. ಈ ಕರುಣಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯು ಎರಡು ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿತು. ಮೊದಲನೆಯದು ಬೈಗುಳವಾಗಿ; ಅದೇ ‘ಸಂಸ್ಕರಣ’ಗೊಂಡು ಶಾಪವಾಯಿತು; ಎರಡನೆಯದು ಆ ಶಾಪವು ವಿಶೇಷ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ್ದು; ಅದೇ ಶ್ಲೋಕವಾಯಿತು. ಮೊದಲನೆಯದನ್ನು ಲೌಕಿಕಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದೂ, ಎರಡನೆಯದನ್ನು ಅಲೌಕಿಕಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾದೀತು. ತಮಗೆ ಇಷ್ಟವಲ್ಲದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿದವರನ್ನು ಶಪಿಸುವುದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯಸಂಗತಿ. ಆದರೆ ಯಾರಾದರೂ ಈ ಶಾಪವನ್ನು ರಾಗವಾಗಿ ಹಾಡುವುದುಂಟೆ? ಪದ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುವುದುಂಟೆ? ವಾಲ್ಮೀಕಿಗಳ ಶಾಪ ಪದ್ಯಶರೀರವನ್ನು ಪಡೆದದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಅಚ್ಚರಿಯಾದದ್ದು ಸಹಜವೇ ಹೌದು. ಈ ಪದ್ಯಶರೀರದಲ್ಲಿಯೇ ರಾಮಾಯಣಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮ ಅಡಗಿತ್ತೆನ್ನಿ! ಭೋಜರಾಜನು ರಾಮಾಯಣವನ್ನು ಚಂಪೂಕಾವ್ಯವಾಗಿ ರಚಿಸಿದವನು. ಅವನ ‘ಚಂಪೂರಾಮಾಯಣ’ದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸೊಗಸಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾನೆ:

‘ಆ ನದೀತಟದಲ್ಲಿ ಕ್ರೌಂಚಮಿಥುನದಲ್ಲಿ ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಗಲೇ ಗಾಸಿಗೊಂಡಿದ್ದ ಒಂದು ಕ್ರೌಂಚವು ಬೇಡನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಮುಖಕಮಲದಿಂದ ಛಂದೋಮಯವಾದ ಅಪೂರ್ವ ವಾಗ್ರೂಪ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು.’

(ಅನುವಾದ: ಮಹೇಶ ಅಡಕೋಳಿ)

ಛಂದೋಮಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಭೋಜ ‘ಛಂದೋಮಯೀ ಸರಸ್ವತೀ’ ಎಂದಿದ್ದಾನೆ. ಮಾತು ಸರಸ್ವತಿಯ ರೂಪವಲ್ಲದೆ ಮತ್ತೇನು? ಅವಳು ಮಾತಿನ ಒಡತಿ; ವಾಗ್ದೇವಿ. ಅವಳು ಸಂಚರಿಸುವ ದಾರಿಗಳು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿವೆಯಂತೆ:

ದ್ವೇ ವರ್ತ್ಮನೀ ಗಿರೋ ದೇವ್ಯಾಃ ಶಾಸ್ತ್ರಂ ಚ ಕವಿಕರ್ಮ ಚ |

ಪ್ರಜ್ಞೋಪಜ್ಞಂ ತಯೋರಾದ್ಯಂ ಪ್ರತಿಭೋದ್ಭವಮಂತಿಮಮ್‌ ||

‘ವಾಗ್ದೇವಿಗೆ ಮಾರ್ಗಗಳು ಎರಡು: ಒಂದು ಶಾಸ್ತ್ರ, ಇನ್ನೊಂದು ಕಾವ್ಯ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಪ್ರಜ್ಞೆಯಿಂದ ಜನಿಸಿದ್ದು; ಕೊನೆಯದು ಪ್ರತಿಭೆಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ್ದು.’

ಇಲ್ಲಿ ‘ಶಾಸ್ತ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಕಾವ್ಯ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಭಾಗ ಮಾಡಿರುವುದು ಗಮನೀಯ. ಆದರೆ ಎರಡನ್ನೂ ಸರಸ್ವತೀತತ್ತ್ವವನ್ನಾಗಿಯೇ ಕಾಣಿಸಿರುವುದನ್ನೂ ಮರೆಯುವಂತಿಲ್ಲ. ‘ಪ್ರಜ್ಞೆ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರತಿಭೆ’ – ಇವೆರಡರ ಬಗ್ಗೆ ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಚಿಂತನೆ ನಡೆದಿದೆ; ಜಗತ್ತಿನ ಬೇರೆ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೂ ಇಂಥ ಚಿಂತನೆ ನಡೆದಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಡೆದಿರುವ ಚಿಂತನೆಯ ಸಾರ ಈ ಎರಡು ಸೊಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು. ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಮಾತು ಹೀಗಿದೆ:

ಸ್ಮೃತಿರ್ವ್ಯತೀತವಿಷಯಾ ಮತಿರಾಗಮಿ– ಗೋಚರಾ |

ಬುದ್ಧಿಸ್ತಾತ್ಕಾಲಿಕೀ ಜ್ಞೇಯಾ ಪ್ರಜ್ಞಾ ತ್ರೈಕಾಲಿಕೀ ಮತಾ ||

ಇದರ ಸರಳ ತಾತ್ಪರ್ಯ: ಹಿಂದೆ ಆದದ್ದನ್ನು ನೆನೆಯುವುದು ‘ಸ್ಮೃತಿ’; ಈಗ ನಡೆಯುವುದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಮುಂದೆ ಆಗುವುದನ್ನು ಊಹಿಸುವುದು ‘ಮತಿ’. ಈ ಮೂರು ಕಾಲದ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದೇ ‘ಪ್ರಜ್ಞೆ’.

ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹೇಳಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಾತೊಂದು ಹೀಗಿದೆ:

ಪ್ರಜ್ಞಾ ನವನವೋಲ್ಲೇಖಶಾಲಿನೀ ಪ್ರತಿಭಾ ಮತಾ.

ಇದು ಭಟ್ಟತೌತ ಎಂಬ ಪ್ರಾಚೀನ ಆಲಂಕಾರಿಕನ ಮಾತು. ‘ಕ್ಷಣಕ್ಷಣವೂ ಹೊಸಹೊಸದಾಗಿ ಬೆಳಗುವ ಪ್ರಜ್ಞೆಯೇ ಪ್ರತಿಭೆ’ ಎಂದು ಈ ಮಾತನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು.

ಮೇಲಿನ ಎರಡು ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ನಾವು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು: ಕಾವ್ಯತ್ವ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರತ್ವ; ಪ್ರತಿಭೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ಞೆ. ಎರಡೆರಡಾಗಿ ಕಾಣುವ ಈ ಜೋಡಿಗಳು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ತತ್ತ್ವದ ಎರಡು ಮುಖಗಳಷ್ಟೆ. ದಿಟದ ಕವಿಗೆ ಈ ಎರಡು ವಿವರಗಳು ಕೂಡ ಸಹಜವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳ ಪ್ರಸಂಗ ಈ ತತ್ತ್ವದ ಸೊಗಸಾದ ಮೀಮಾಂಸೆಯಂತಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟು ವಿವರಗಳು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿವೆ. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣವು ಆದಿಕಾವ್ಯವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಕಾವ್ಯ
ಮೀಮಾಂಸೆಯ ಆದಿಗ್ರಂಥವೂ ಹೌದು. ವಾಲ್ಮೀಕಿಯು ಶ್ಲೋಕರೂಪವಾದ ಶಾಪವನ್ನು ಹೇಳಿ ಸುಮ್ಮನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆ ಹೇಳಿಕೆಯ ಸ್ವರೂಪದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಚಿಂತನೆ ನಡೆಸಿದ. ‘ಅದು ಪಾದಬದ್ಧವಾಗಿದೆ; ಹಾಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ’ – ಹೀಗೆ ಅದರ ಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದ. ಕವಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೇ ಅವನ ಹಿಂದೆಯೇ ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸಕ ಕೂಡ ಹುಟ್ಟಿದ. ರಾಮಾಯಣದ ಮುಂದಿನ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಈ ವಿವರ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಶದವಾಗುತ್ತದೆಯೆನ್ನಿ! ಅನುಭವ, ಅದರ ವರ್ಣನೆ ಮತ್ತು ವರ್ಣನೆಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ – ಇವಿಷ್ಟು ಸಾಹಿತ್ಯ, ಅಥವಾ ಮತ್ತಾವುದೇ ಕಲೆಯ ಹುಟ್ಟಿಗೂ ಆಸ್ವಾದಕ್ಕೂ ಕಾರಣ
ವಾಗಿರುವ ವಿವರಗಳು. ದರ್ಶನ–ವರ್ಣನ–ಮನನ – ಈ ಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳೇ ರಸಾನುಭವಕ್ಕೆ ಒದಗುವಂಥವು.

ಕವಿಯೂ ಋಷಿಯೂ ತತ್ತ್ವಜ್ಞನೂ ಆದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಒದಗಿತು. ಋಷಿಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಪಕ್ಷಿಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಕಟದ ದರ್ಶನವಾಯಿತು; ಕವಿಯಾದದ್ದರಿಂದ ಆ ಸಂಕಟವು ವರ್ಣನೆಯಾಗಿ ಅರಳಿತು; ತತ್ತ್ವಜ್ಞನಾದುದ್ದರಿಂದ ಆ ವರ್ಣನೆಯ ಗುಣ–ಲಕ್ಷಣಗಳ ಮೀಮಾಂಸೆಯೂ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ತನ್ನ ಆ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಉದ್ಗಾರದ ಮಹತ್ವದ ಅರಿವೂ ಇದ್ದಿತು. ಆದುದರಿಂದಲೇ ಅದು ಉಳಿಯಬೇಕೆಂದು ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಸೂಚಿಸಿದ್ದು. ಭರದ್ವಾಜ ಅದನ್ನು ಕಂಠಪಾಠ ಮಾಡಿದ. ಅದರಿಂದ ವಾಲ್ಮೀಕಿಗೆ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು. ಆನಂತರ ತಮಸಾನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಆ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಲೇ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದನಂತೆ.

ಕವಿಯಾದವನಿಗೆ ಕಾವ್ಯವಸ್ತುವಿನ ದರ್ಶನವಾದರೆ ಹೇಗೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಲೋಕರೂಢಿಗಿಂತಲೂ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಅಂದಿನ ನಡೆ ಉದಾಹರಣೆಯಂತಿದೆ. ದರ್ಶನವೇನೋ ಸರಿ; ಅದು ವರ್ಣನೆಗೂ ಎಟುಕಬೇಕಾದರೆ ಕವಿಯಾದವನು ಕೇವಲ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಾದರಷ್ಟೆ ಸಾಧ್ಯ
ವಾಗದು; ಅವನು ಸಾಕ್ಷಾತ್‌ ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆಯೇ ಸೃಷ್ಟಿಶೀಲಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಅಲ್ಲವೆ? ಬಹುಶಃ ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಇರಬೇಕು, ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಬರುವಂತಾಯಿತು.

***

ನಿಮ್ಮ ಅನಿಸಿಕೆಗಳನ್ನು ನಮಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ. ವಿಳಾಸ: ಸಂಪಾದಕರು, ಪ್ರಜಾವಾಣಿ, ಅರಿವು ವಿಭಾಗ, ನಂ. 75, ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ರಸ್ತೆ, ಬೆಂಗಳೂರು – 560001 email: arivu@prajavani.co.in.

Comments
ಈ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು
’ನಮಗೆ ಕಾವೇರಿ ನೀರೇ ಬೇಡ! ’

ವಿಡಂಬನೆ
’ನಮಗೆ ಕಾವೇರಿ ನೀರೇ ಬೇಡ! ’

13 Jan, 2018

ಅಧ್ಯಯನ
ಸೂರ್ಯ: ಜಗತ್ತಿನ ಕಣ್ಣು

ಸೂರ್ಯನು ಹುಟ್ಟಿದ ಕೂಡಲೇ ಕತ್ತಲು ಸರಿಯುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಕಾಣುವಂಥವನು ಅವನು; ಅವನ ಹುಟ್ಟಿಗೂ ಜಗತ್ತಿನ ಆಗುಹೋಗುಗಳಿಗೂ ನೇರ ಸಂಬಂಧವಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೂರ್ಯನ ಭೌತಿಕ ವಿವರಗಳು. ...

13 Jan, 2018
ಕಲೆಗಾಗಿ ಕಲೆ ಅಲ್ಲ!

ರಾಮಾಯಣ ರಸಾಯನ 22
ಕಲೆಗಾಗಿ ಕಲೆ ಅಲ್ಲ!

13 Jan, 2018
ರಾಮಾಯಣ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ!

ರಾಮಾಯಣ ರಸಯಾನ 21
ರಾಮಾಯಣ ಎಂಬ ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ!

6 Jan, 2018
ದೇವ್ರ ಭಾಷ್ಣ  ಮತ್ತs ಪೂಜಾರಿ ಅಳು

ವಿಡಂಬನೆ
ದೇವ್ರ ಭಾಷ್ಣ ಮತ್ತs ಪೂಜಾರಿ ಅಳು

6 Jan, 2018