ಮನವೆಂಬ ಮೃಘಾಲಯದೊಳಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲದ ಮೃಘರಾಜ

ಮನುಷ್ಯನೊಳಗಿನ ಅಂತಃಕರಣವು ಮನಸ್ಸು (Mind), ಬುದ್ಧಿ (Intellect), ಅಹಂಕಾರ (Ego), ಚಿತ್ತದ (Memory/Consciousness) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಜಾಗೃತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಅಂತಃಕರಣದ ವಿಂಗಡಣೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳು

ಮನಸ್ಸು (Mind): ಹೊರಗಿನ ವಸ್ತುಗಳ ರೂಪ, ಶಬ್ದ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತದೆ (ಸಂಕಲ್ಪ). ಇದಿ ಇಂದ್ರಿಯಾನುಭವಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತರುತ್ತದೆ.

ಬುದ್ಧಿ (Intellect): ಮನಸ್ಸು ತಂದ ವಿಷಯ ಉಪಯುಕ್ತವೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ತೀರ್ಮಾನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಅಹಂಕಾರ (Ego): 'ನಾನು' ಎಂಬ ಅರಿವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಅನುಭವಗಳನ್ನೂ ಜೀವಿಗೆ ಆರೋಪಿಸಿ, ಅಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ದುರಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಚಿತ್ತ (Memory/Consciousness): ನೋಡಿದ್ದನ್ನು, ಕೇಳಿದ್ದನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದು ಜನ್ಮಾಂತರದ ನೆನಪನ್ನೂ ನೀಡಬಲ್ಲದು ಮತ್ತು ಚೇತನದಿಂದ ವರ್ತಮಾನವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. 

ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳು

ಸಾಂಖ್ಯ ದರ್ಶನ: ಮನಸ್ಸು, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅಂತಃಕರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

ವೇದಾಂತ: 'ಅಂತಃಕರಣ ಚತುಷ್ಟಯ' ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಚಿತ್ತವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಾರ್ಯ: ಇವು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ, ಜೀವಿಗಳ ಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಮರಣಾನಂತರ: ಪುಣ್ಯ-ಪಾಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಂತಃಕರಣಗಳು ಜೀವವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. 

ಅಹಂಕಾರ: ವಾಯು ತತ್ವದಿಂದ ಮೇಲ್ಕಂಡವು ಬಹಿರಂಗದ ಭವಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೂ

ನಾಣೆಂಬುದು ಎರೆಡು ಬಗೆ. ಒಂದು ಮೂವತ್ತಾರು ತತ್ವದಿಂದಾದ ಶರೀರ, ಎರಡನೆಯದು ಆಂತರಿಕ ಚಿತ್ತ ಶುದ್ಧಿಯ ನಾನು.

ಕೇವಲ ವಿಷಯ ವಾಸನೆಯ ಒಳಗೊಂಡ ನಾನೆಂಬ ಅಹಂ ಬಿಟ್ಟಾಗ ಅದು ಜ್ಞಾನದ ಆತ್ಮ ನಾನು.

ಅಹಂಕಾರ ಎಂದರೆ ಗರ್ವ, ಜಂಬ, ಸೊಕ್ಕು, ಅಥವಾ ನಾನೇ ದೊಡ್ಡವನು ಎಂಬ ಅತಿಯಾದ ನಾನರಿಮೆ. ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿ ತನ್ನನ್ನು ದೇಹ, ಮನಸ್ಸು ಅಥವಾ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ತಪ್ಪು ಒತ್ತಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ "ನಾನು" ಎಂಬ ಭಾವನೆ.

ಸ್ವಾಭಿಮಾನಕ್ಕೂ ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ: 'ನಾನು ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ' ಎನ್ನುವುದು ಸ್ವಾಭಿಮಾನ, ಆದರೆ 'ನಾನು ಮಾತ್ರ ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ' ಎನ್ನುವುದು ಅಹಂಕಾರ, ಇದು ಅತಿಯಾದಾಗ ದುರಹಂಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ. 

ಅಹಂಕಾರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು

• ನಾನು ಎಂಬ ಭಾವ: 'ನಾನು', 'ನನ್ನದು' ಎಂಬ ಅತಿರೇಕದ ಭಾವನೆ.

• ಗರ್ವ: ತನ್ನ ಜಾತಿ, ಪ್ರದೇಶ, ಅಥವಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಮೆರೆಯುವುದು.

ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣ: ಮಿತಿಮೀರಿದಾಗ ತನ್ನನ್ನು ಮತ್ತು ಇತರರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲದು (ಉದಾ. ರಾವಣನ ದುರಹಂಕಾರ). 

ಅಹಂಕಾರದ ವರ್ಗಗಳು

• ಸಾತ್ವಿಕ ಅಹಂಕಾರ: ಭಗವಂತನಿಗೆ ಶರಣಾಗತರಾಗಿ, 'ನಾನು ದಾಸ' ಎಂಬ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಬರುವ ಅಹಂಕಾರ, ಇದು ಹಾನಿಕಾರಕವಲ್ಲ.

• ದುರಹಂಕಾರ: ಅತಿಯಾದ ಗರ್ವ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದು, ಇದು ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಿಮಾನದ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ

• ಸ್ವಾಭಿಮಾನ: 'ನಾನು ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ' ಎಂಬ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ.

• ಅಹಂಕಾರ: 'ನಾನು ಮಾತ್ರ ಈ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಲ್ಲೆ' ಎಂಬ ಭಾವನೆ.

ಸಾರಾಂಶವಾಗಿ, ಅಹಂಕಾರವು 'ನಾನು' ಎಂಬ ಅತಿಯಾದ, ಸ್ವಾರ್ಥದ ಭಾವನೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅದು ನಿಯಂತ್ರಣ ತಪ್ಪಿದಾಗ ದುರಹಂಕಾರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಪತ್ತು ತರಬಲ್ಲದು. 

ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮೀರೆ ತಾನು ನಿಜ ಲಿಂಗೈಕ್ಯ